Niedobór żelaza: przyczyny u kobiet i o co zapytać lekarza

Na wyniku widnieje „ferrytyna poniżej normy” albo niskie żelazo, lekarz zaleca suplement, a Ty zastanawiasz się: dlaczego właśnie ja? Jem w miarę dobrze, nie mam wrażenia, że tracę krew, a zapasy są puste.

To bardzo dobre pytanie. Przy niedoborze żelaza przyczyny są tak samo ważne jak sam wynik. Ich znajomość pomaga w dwóch sprawach: wiesz, czy niedobór wróci, gdy tylko odstawisz suplement, i nie przeoczysz problemu, który wymaga osobnego leczenia. W tym artykule znajdziesz przyczyny podzielone na grupy, podpowiedzi, jak rozpoznać te, które mogą dotyczyć Ciebie, i przede wszystkim listę pytań do lekarza. Jeśli najpierw chcesz zrozumieć, co oznacza Twój wynik, zacznij od artykułu o niskiej ferrytynie.

Niedobór żelaza: jakie są przyczyny?

Żelaza ubywa, gdy więcej go wychodzi z organizmu lub jest zużywane, niż do niego trafia. Przyczyny układają się w cztery grupy: utrata krwi (obfite miesiączki, krwawienia z przewodu pokarmowego, częste oddawanie krwi), większe zapotrzebowanie (ciąża, karmienie, sport), za mało żelaza w diecie i jelito, które słabo je wchłania.^[1][2]

Organizm nie wytwarza żelaza. Bardzo dużo odzyskuje ze starych krwinek czerwonych, a z jedzenia wchłania każdego dnia tylko niewielką ilość. Wystarczy więc stała, nawet niewielka utrata, żeby w ciągu miesięcy powoli opróżnić zapasy. Najpierw spada ferrytyna, dopiero na końcu hemoglobina. Dlatego możesz mieć niedobór żelaza przy wciąż „prawidłowej” morfologii.^[1]

Dlaczego niedobór żelaza jest tak częsty u kobiet?

Bo co miesiąc miesiączka zabiera żelazo, a jedzenie nie zawsze nadąża z jego uzupełnianiem. Skoro mililitr krwi to około 0,5 mg żelaza, obfita miesiączka może w kilka dni zabrać więcej żelaza, niż dieta jest w stanie oddać w tym samym miesiącu.^[1][5]

Kłopot w tym, że wiele kobiet uważa swoją miesiączkę za normalną, bo „zawsze tak było”. Kilka praktycznych sygnałów pomaga to ocenić: zmiana podpaski lub tamponu co godzinę lub dwie, skrzepy wielkości monety, krwawienie dłuższe niż siedem dni, wstawanie w nocy, żeby się przebrać.^[5] Jeśli rozpoznajesz u siebie te objawy, przeczytaj cały artykuł o obfitych miesiączkach i niedoborze żelaza: znajdziesz tam, jak ocenić ilość krwi i w czym może pomóc ginekolog.

Wskazówka: przez dwa lub trzy cykle zapisuj w aplikacji albo na kartce, ile razy dziennie zmieniasz podpaskę, ile dni trwa krwawienie i czy pojawiają się skrzepy. Ginekologowi takie dane powiedzą znacznie więcej niż zdanie „mam trochę obfite miesiączki”.

Jaka utrata krwi może obniżyć poziom żelaza?

Poza miesiączką najczęstsze są krwawienia z przewodu pokarmowego, często niewidoczne, oraz częste oddawanie krwi. Rzadziej znaczenie mają nawracające krwawienia z nosa, długo krwawiące hemoroidy albo leki drażniące żołądek, takie jak regularnie przyjmowane leki przeciwzapalne.^[2][4]

Krwawienia z przewodu pokarmowego

Niewielkie krwawienie z żołądka lub jelit nie jest widoczne w stolcu, a każdego dnia zabiera trochę żelaza. Przyczyny sięgają od zapalenia błony śluzowej żołądka czy wrzodu po polipy i nieswoiste zapalenia jelit. Wytyczne brytyjskich gastroenterologów przypominają, że u mężczyzn i u kobiet po menopauzie z niedokrwistością z niedoboru żelaza mniej więcej w co trzecim przypadku jest jakiś problem leżący u podstaw, najczęściej w przewodzie pokarmowym.^[4] Dlatego po menopauzie, albo gdy miesiączki nie tłumaczą niedoboru, lekarz zwykle kieruje na badania jelit.

Oddawanie krwi

Krwiodawstwo to cenny gest, ale każda donacja zabiera żelazo. Jeśli oddajesz krew kilka razy w roku, poproś w centrum krwiodawstwa o sprawdzenie także ferrytyny, nie tylko hemoglobiny, i o zmianę odstępów między donacjami, jeśli zapasy są niskie.

Kiedy zapotrzebowanie na żelazo rośnie?

Zapotrzebowanie rośnie w ciąży, w miesiącach po porodzie, w czasie karmienia piersią, w okresie dojrzewania i przy sportach wytrzymałościowych. W tych okresach organizm zużywa więcej żelaza do produkcji krwi i tkanek, a zapasy, które wcześniej wystarczały, mogą się wyczerpać.^[1][2]

• Ciąża: rośnie objętość krwi, rozwija się dziecko i łożysko. Jeśli zaczynasz ciążę z niskimi zapasami, niedobór jest bardziej prawdopodobny.
• Po porodzie: do utraty krwi przy porodzie dochodzą miesiące większego zapotrzebowania. Wiele kobiet nigdy nie sprawdza ferrytyny po narodzinach dziecka.
• Sporty wytrzymałościowe: bieganie, kolarstwo, triathlon. Liczą się drobne straty z przewodu pokarmowego i z potem, a po intensywnym wysiłku przejściowy wzrost hepcydyny, hormonu, który hamuje wchłanianie.

Czy niedobór żelaza może wynikać z diety?

Tak, ale dieta rzadko jest jedyną przyczyną. Częściej dokłada się do strat z miesiączką: kto je mało mięsa i ryb, raz po raz przechodzi na diety niskokaloryczne albo pomija posiłki, dostarcza mniej żelaza, a żelazo roślinne wchłania się gorzej niż to z mięsa.^[3]

Żelazo z mięsa, ryb i owoców morza (hemowe) wchłania się w większym odsetku. Żelazo ze strączków, zbóż i warzyw (niehemowe) bardzo zależy od tego, co jeszcze jest na talerzu: witamina C mu pomaga, a herbata, kawa i wapń w tym samym posiłku je hamują.^[3] Bycie wegetarianką nie oznacza automatycznie niskiego żelaza, ale wymaga nieco więcej uwagi: szczegóły znajdziesz w artykule o żelazie w diecie wegańskiej.

Bardzo typowy przykład: na śniadanie kawa z mlekiem i drożdżówka, w pracy szybka sałatka z jogurtem, wieczorem lekka kolacja, bo „jestem na diecie”. Żaden z tych posiłków nie jest zły sam w sobie, ale pod koniec dnia żelaza jest mało, a i to wchłania się słabo.

Jakie problemy zmniejszają wchłanianie żelaza?

Najczęstsze to celiakia, zakażenie Helicobacter pylori, zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka, długotrwałe przyjmowanie leków osłonowych na żołądek (inhibitorów pompy protonowej), nieswoiste zapalenia jelit i operacje bariatryczne. W takich sytuacjach nawet dieta bogata w żelazo może nie wystarczyć.^[1][4]

Żelazo wchłania się głównie w początkowym odcinku jelita cienkiego i potrzebuje kwaśnego środowiska w żołądku. Wszystko, co uszkadza ten odcinek albo zmniejsza kwasowość, utrudnia wchłanianie. Celiakia zasługuje na osobną uwagę: może dawać niedobór żelaza nawet bez wyraźnych dolegliwości jelitowych i to jeden z powodów, dla których niedobór „bez wyjaśnienia” trzeba dokładniej zbadać. Liczy się też przewlekły stan zapalny, bo podnosi hepcydynę i blokuje przechodzenie żelaza z jelita do krwi.^[2]

Typowy sygnał problemu z wchłanianiem: przyjmujesz żelazo regularnie, zgodnie z zaleceniem, a po kilku miesiącach ferrytyna prawie stoi w miejscu. Wtedy przeczytaj też, dlaczego ferrytyna czasem nie rośnie, w artykule jak podnieść ferrytynę.

Jakie są przyczyny niskiej ferrytyny u kobiet po menopauzie?

Po menopauzie miesiączek już nie ma, więc najczęstsze wyjaśnienie znika. Niedobór żelaza w tym okresie zawsze trzeba dokładniej zbadać i zwykle lekarz proponuje badania, które wykluczą krwawienie z przewodu pokarmowego, nawet jeśli czujesz się dobrze i nie widzisz krwi.^[4]

Nie oznacza to, że musi chodzić o coś poważnego: często znajduje się zapalenie żołądka, hemoroidy albo problem z wchłanianiem. Ale właśnie dlatego w tym wieku nie warto ograniczać się do przyjmowania żelaza i kontroli za kilka miesięcy.

Jak znaleźć przyczynę niedoboru żelaza?

Zaczyna się od badań (ferrytyna, morfologia, CRP, czasem wysycenie transferyny) i od rzetelnej rozmowy z lekarzem o miesiączkach, diecie, lekach, sporcie, ciążach i dolegliwościach trawiennych. Na tej podstawie decyduje się o dalszej diagnostyce: wizycie u ginekologa, badaniach w kierunku celiakii, teście na Helicobacter albo badaniach jelit.^[1][4]

Przed wizytą pomoże Ci odpowiedź na te pytania:

• Ile dni trwa miesiączka i ile razy zmieniasz podpaskę w najbardziej obfite dni?
• Czy w ciągu ostatnich dwóch lat byłaś w ciąży, karmiłaś piersią albo straciłaś dużo krwi przy porodzie?
• Ile razy w tygodniu jesz mięso, ryby, strączki? Czy stosowałaś diety niskokaloryczne?
• Czy przyjmujesz leki osłonowe na żołądek, przeciwzapalne albo przeciwzakrzepowe?
• Czy masz zgagę, wzdęcia, biegunki, ciemny stolec? Czy ktoś w rodzinie choruje na celiakię?
• Czy oddajesz krew? Czy uprawiasz sport wytrzymałościowy?

Gdy przyczyna jest znana, co dalej?

Działa się na dwóch frontach jednocześnie: usuwa przyczynę, gdy to możliwe, i odbudowuje zapasy dietą oraz, jeśli lekarz to zaleci, suplementacją żelaza przyjmowaną regularnie przez kilka miesięcy. Jeśli przyczyna zostaje, na przykład obfite miesiączki, potrzebne są okresowe kontrole.^[1]

Żelazo doustne działa tylko wtedy, gdy naprawdę je przyjmujesz, a klasyczne sole żelaza często wywołują nudności, ból brzucha i zaparcia: wiele kobiet przerywa po kilku tygodniach.^[6] Dlatego warto razem z lekarzem wybrać formę, którą będziesz w stanie tolerować codziennie.

Kiedy iść do lekarza?

• gdy ferrytyna jest niska i nie wiesz dlaczego, zanim sama zaczniesz brać żelazo,
• gdy jesteś po menopauzie i masz niedobór żelaza, nawet bez objawów,
• gdy zauważysz czarny stolec lub krew w stolcu, zmianę rytmu wypróżnień albo chudniesz bez powodu,
• gdy miesiączki są bardzo obfite lub trwają dłużej niż siedem dni,
• gdy niedobór wraca po każdej suplementacji,
• gdy jesteś w ciąży lub karmisz, przyjmujesz leki albo chorujesz przewlekle.

Żeby przyjść na wizytę z właściwymi pytaniami, pobierz nasz bezpłatny, 20-stronicowy przewodnik o ferrytynie.

Najczęstsze pytania

Źródła

1. Iolascon A. et al. Recommendations for diagnosis, treatment and prevention of iron deficiency and iron deficiency anaemia. HemaSphere (EHA). 2024;8(7):e108. doi.org
2. Pasricha SR, Tye-Din J, Muckenthaler MU, Swinkels DW. Iron deficiency. Lancet. 2021;397(10270):233–248. doi.org
3. Hurrell R., Egli I. Iron bioavailability and dietary reference values. Am J Clin Nutr. 2010;91(5):1461S–1467S. doi.org
4. Snook J., Bhala N. et al. British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut. 2021;70(11):2030–2051. doi.org
5. NICE. Heavy menstrual bleeding: assessment and management (NG88). 2018, z późniejszymi aktualizacjami. nice.org.uk
6. Tolkien Z. et al. Ferrous sulfate supplementation causes significant gastrointestinal side-effects in adults: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2015;10(2):e0117383. doi.org